Nowa Cerkiew pow. Chojnice - Zarys historii par. rz.-kat. pw. św. Marii Magdaleny

Z Genepedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
To jest zalążek artykułu Nowa Cerkiew pow. Chojnice - Zarys historii par. rz.-kat. pw. św. Marii Magdaleny. Możesz go rozwinąć i uzupełnić lub poddać weryfikacji.
Jeśli uznasz że artykuł jest kompletny zaznacz ten fakt w Dyskusja:Nowa Cerkiew pow. Chojnice - Zarys historii par. rz.-kat. pw. św. Marii Magdaleny o dokumencie.

Nowa Cerkiew pow. Chojnice - Zarys historii par. rz.-kat. pw. św. Marii Magdaleny

Pełen tytuł: Brak danych

Autor: Brak danych

Wydawca: Brak danych

Nr ISBN: Brak danych

Rok wydania: Brak danych

Wersja internetowa:

Brak danych

Dyskusja: Brak danych

Parafia św. Marii Magdaleny w Nowej Cerkwi – zarys historii parafii

Parish of St . Mary Magdalene in Nowa Cerkiew - a brief history of the parish

Bolesław Artur Dùllek

Słowa kluczowe: historia Kościoła na Pomorzu; archiwa kościelne; diecezja chełmińska; diecezja pelplińska

Streszczenie

Odtworzenie historii parafii św. Marii Magdaleny w Nowej Cerkwii koło Chojnic jest trudne z powodu braku starszej dokumentacji dotyczącej parafii. Wynika to z faktu pożaru archiwum parafialnego w 1823 r. i diecezjalnego w 1945 r. Niniejsza publikacja miała na celu przedstawienie w zarysie historii rzeczonej parafii. Do tak postawionego celu posłużyły metody historyczne: filologiczna i progresywna. Materiałem badawczym były nielicznie zachowane źródła oraz starsze, głównie XIX-wieczne, opracowania dotyczące parafii i diecezji na której terytorium się znajdowała. W wyniku przeprowadzonych badań udało się w zarysie przedstawić historię parafii, choć niezwykle rzadko zdołano odnieść się do czasu sprzed pożaru w 1823 r. W perspektywie badawczej znajduje się wnikliwsza analiza źródeł. Możliwe jest także studium genealogiczne na bazie ksiąg metrykalnych i odtworzenie społeczności parafialnej z początku XVIII wieku.

Wstęp

Parafia św. Marii Magdaleny w Nowej Cerkwi koło Chojnic liczy sobie ponad 600 lat. W 1823 r. pożar plebanii zniszczył kościelne archiwum, a wraz z nim niezwykle cenne księgi dokumentujące życie i kształt społeczności parafialnej. Ponadto w 1945 r. spłonęła spora część zasobów archiwum diecezjalnego w Pelplinie w tym dokumenty dotyczące omawianej parafii. Stąd próby odtworzenia historii parafii sprzed 1823 r. są utrudnione. Archiwum w Pelplinie dysponuje dokumentami wizytacyjnymi pochodzącymi z lat 1653 -1744, choć jeszcze w 1945 r. dysponowało archiwaliami Kurii Biskupiej z lat 1821-1939 (parafialne, personalne, duplikaty ksiąg metrykalnych i inne). Okres XIX w. zionie w pelplińskim archiwum pustką. Do 1821 r. parafia była częścią archidiecezji gnieźnieńskiej, w której znajdują się zaledwie akta personalne duchowieństwa posługującego w omawianej parafii.

Nazwa Nowa Cerkiew i przynależących do parafii wsi

Na przestrzeni wieków nazwa wsi Nowa Cerkiew ulegała przeobrażeniom. W dokumentach można znaleźć ją pod nazwą: Nova Ecclesia (1326), Nove Ecclesie (1355), Newkirche (1410) Nügen-Kirch (1407), Newkirche (1410), Newekierche (1437), Nowi Czierkwie (1570), Nowa Cerkiew (1682), Neukirch (1772), Neukirch Koniggh (1867), Konighich Noukirch (1941) Nowa Cerkiew (1945) . Nazwy pozostałych wsi należących do parafii na przestrzeni wieków także ulegały zmianom: Brda (Braadorf), Jasnowo (Jasnau), Jeziorki (Jesiorken), Kłodawa (Gr. Kladau), Mała Kłodawa (Kl. Kladau), Kruszka (Kruschke), Lotyń (Lottyn), Młynki (Mülchen), Przyżarcz (Sperewnik), Sternowo (Sternau), Pawłowo (Gr. Paglau), Lipieniec (Lipienice), Pawłówko (Kl. Paglau) .

Powstanie parafii w Nowej Cerkwi

Choć nie zachował się dekret erekcyjny, to można szacować, że parafia w Nowej Cerkwi koło Chojnic powstała około roku 1326, wtedy bowiem istniało już sołectwo i sama wieś, założona na prawie chełmińskim przez komtura (komandora) świeckiego i człuchowskiego Dietricha von Lichtenhaina z pobliskiego Człuchowa, o czym świadczy dokument lokacyjny dający niejakiemu Konradowi 60 włók na osadzenie się. Najstarsza wzmianka o parafii pochodzi z końca XIV wieku – 1398 r., gdzie jest wymieniona w wykazie danin rzymskich. Żywa jest także legenda, w myśl której parafia powstała około 1256 r., po spaleniu kościoła wraz z innymi budynkami kasztelanii (powiatu) w Raciążu przez Przemysła I (1220-1257) .

Kościół parafilany

Pierwsze wzmianki o istniejącym w Nowej Cerkwi kościele znajdują się w dokumentach wizytacyjnych pochodzących z 1653 r., w których zamieszczono informację o kończącej się budowie nowego, drewnianego kościoła stawianego w miejsce starego, który spłonął. Kolejna świątynia została postawiona w tym miejscu przed 1744 r. i nosiła wezwania św. Marii Magdaleny oraz Andrzeja Apostoła. W 1763 r. kościół został poddany gruntownej odnowie za sprawą ówczesnego proboszcza Marcina Borcka, zwanego drugim fundatorem. W 1805 r. kościół rozebrano, a w jego miejsce postawiono nowy z muru pruskiego. Dzisiejsza neobarokowa świątynia wznoszona była w latach 1911-1913, a spory wkład finansowy w jej budowę mieli bracia Dawid i Józef Sartowscy – pierwszy, kanonik katedry pelplińskiej i drugi proboszcz w Sianowie – którzy pochodzili z Nowej Cerkwi i zapisali tutejszej parafii w testamencie swój majątek. Kościół konsekrował 22 czerwca 1913 r. biskup sufragan Jakub Klunder (1849-1927) .

Architektura świątyni

Dzisiejszy kościół parafialny jest budynkiem wzniesonym na planie prostokąta. Trójnawową, pięciorzędową świątynię wieńczy od wschodu prezbiterium zbudowane na planie połowy ośmioboku, a od zachodu wieża wtopiona w budynek kościoła do połowy swej grubości, zbudowana na planie kwadratu. Wieża zakończona jest ośmiobocznym hełmem z ażurową latarnią na której znajduje się iglica i krzyż. Pod wieżą znajdują się arkadowe krużganki. Nawę główną dzielą owalne okna, zaś nawy boczne okna prostokątne zakończone łukiem . Kościół zbudowany jest na kamiennych fundamentach i zaprawie cementowej. Wymurowany z cegły i otynkowany w kolorze jasnoszarym. Dach pokrywa dachówka. Podłoga wyłożona jest ceramiczną posadzką w kolorze ceglastym. Stropy są wykonane z drewna. Wnętrze kościoła ozdobione jest polichromiami figuralnymi i roślinnymi. Kubatura całego budynku wynosi ponad 12,5 tysiąca m3 a powierzchni użytkowej ponad 450 m2. Od 20 sierpnia 1997 r. kościół znajduje się w rejestrze zabytków .

Przynależność terytorialna parafii

Od 1000 r. tereny parafii należały do biskupstwa kołobrzeskiego, zaś na przełomie XI i XII w. weszły w skład archidiecezji gnieźnieńskiej. W II połowie XVI w. parafia w Nowej Cerkwi należała do dekanatu tucholski archidiakonatu kamieńskiego archidiecezji gnieźnieńskiej. W 1821 r. parafia weszła w skład dekanatu chojnickiego diecezji chełmińskiej. W 1992 r. na mocy papieskiej bulli Totus Tuus Poloniae populus Jana Pawła II diecezja chełmińska zmieniła nazwę na pelplińską, co nie zmieniło przynależności terytorialnej parafii w Nowej Cerkwi. Od 2004 r. Nowa Cerkiew należy do dekanatu rytelskiego i stanowi siedzibę obecnego dziekana – Jarosława Kaźmierczaka . W latach 1454-1772 parafia należała do powiatu tucholskiego województwa pomorskiego (od 1768 r. prowincji wielkopolskiej) Korony Królestwa Polskiego. W 1772 r. stała się częścią powiatu chojnickiego (Konitz) okręgu człuchowskiego (Schlochau) departamentu kwidzyńskiego (Marienwerder) Prus Zachodnich (Westpreußen). W 1815 r. parafia terytorialnie należała do powiatu chojnickiego (Konitz) rejencji kwidzyńskiej (Marienwerder) Prus Zachodnich (Westpreußen). W okresie 1919 – 1939 parafia należała do powiatu chojnickiego województwa pomorskiego. W latach 1939-1945 były to tereny Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. W latach 1945-1950 parafia należała do pawiatu chojnickiego województwa pomorskiego, które w latach 1950-1998 nazywane było bydgoskim. Od 1999 r. kościół parafialny położony jest w powiecie chojnickim województwa pomorskiego .

Zasięg terytorialny parafii

W II połowie XVI w. do parafii Marii Magdaleny w Nowej Cerkwii należały wsie: Nowa Cerkiew (40 ), Krojanty (33 w tym folwark), Kłodawa (17,5), Jeziorki (17,5 w tym folwark), Lotyń (40 w tym trzy folwarki), Zarzecze (20), Żukowo (15), Sternowo (12) i Drożdżenica (35) . W 1617 r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Wawrzyniec Gembicki h. Nałęcz (1559-1624) przyłączył do parafii Pawłowo, Pawłówko, Lipienicę oraz Powałki. W tym czasie w Pawłowie oraz Powałkach istniały kaplice, odtąd filialne . Zasięg terytorialny parafii przedstawiony w dokumencie pochodzącym z 1653 r. wymienia wsie: Nowa Cerkiew, Białebłoto, Chwarzyno, Eulalin (Jasnowo), Gramkat, Jakubowo, Jasno, Jeziorki, Klonia, Kłodawa, Kłodawka, Kosowaniwa, Kruszki, Lotyń, Młynek, Mruwiniec Duży i Mały, Muchlof, Nicponia, Okole (Konigortek), Parowa, Przyżarczm Sternowo, Suszek, Techowa Karczma i Zarzecze . Z zachowanych ksiąg metrykalnych z lat 1823-1830 wynika, że do kościoła prafialnego uczęszczali wierni ze wsi: Nowa Cerkiew, Białe Błoto, Chwarzyno, Jakubowo, Jeziorki, Klonia, Kłodawa, Kłodawka, Kruszka, Lotyń, Mały Mruwieniec, Młynki, Nicponie, Parowa, Pawłowo, Pawłówek, Przyżarczm, Suszek, Techowa Karczma, Zarzecz i Żukowo. W parafii znajdują się także akta metrykalne pochodzące z sąsiednich parafii w Chojnicach (z miasta Chojnice i wsi Krajanki) z Ostrowite (z wsi Ostrowite i Racławki) oraz z Czerska (ze wsi Rytel) . W 1899 r., kiedy to erygowano parafię w Rytlu, biskup chełmiński Augustyn Rosentreten (1844-1926) od parafii w Nowej Cerkwi odłączył Konigortek, Parowę, Zarzecze i Żukowo . Dokumenty pochodzące z 1928 r. wskazują, że do parafii św. Marii Magdaleny w Nowej Cerkwii zaliczano wsie: Białebłoto (0 wiernych), Kosowaniwa (5), Mówieniec Duży (10), Mała Kłodawa (13), Nicponia (18), Jasnowo (28), Spierenik (31), Brda (31), Jakubowo (42), Młynki (52), Nowa Cerkiew Szlachecka (99), Jeziorki (100), Pawłówko (104), Lipieniec (119), Kruszka (151), Lotyń (170), Sternowo (189), Kłodawa (252), Pawłowo (458), Nowa Cerkiew (514). Należy dodać, że wierni zamieszkujący Pawłowo, Lipieniec i Pawłówko uczęszczali do kościoła filialnego w Pawłowie . Aktualnie (od 2004 r.) do parafii należy 1386 wiernych (stan na 2016 r.) zamieszkujacych takie miejscowości jak: Jakubowo, Jasnowo, Jeziorki, Kruszka, Lotyń, Młynki, Nicponia, Nowa Cerkiew, część Objezierza, część Racławek, Sternowo i Szlachetna. Prawdopodobnie najstarszą wsią na tereni parafii jest Lotyń istniejący w formie osady łużyckiej już w VI w. przed Chrystusem. Pierwsze udokumentowane wzmianki na jego temat pochodzą dopiero z 1276 r., kiedy to książe pomorski Mściwój II (~1220-1294) przekazał tę wieś wraz z osadą Wysoka swemu podkomorzemu - Wojciechowi .

Kaplice należące do parafii

Dawny kościół i kaplica w Powałkach. Zburzony w 1519 r. przez Krzyżaków, a następnie odbudowany stanowił w latach 1555-1616 w skutek panowania luteranów w Chojnicach siedzibę tamtejszego proboszcza. W 1617 r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Wawrzyniec Gembicki h. Nałęcz (1559-1624) przyłączył kościół do parafii w Nowej Cerkwii. W 1653 r. istniała na tym miejscu tylko kaplica, w której nie odprawiano już nabożeństw .

Kościół filialny w Pawłowie

Parafia w Pawłowie została wymieniona już w 1398 r. w wykazie danin rzymskich. Dokument osadniczy przeznaczał 4 włoki na użytek rezydującego tam proboszcza. W 1617 r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Wawrzyniec Gembicki h. Nałęcz (1559-1624) przyłączył kościół do parafii w Nowej Cerkwii . W 1743 r. postawiono w miejscu starego nowy kościół z muru pruskiego, który spłonął w 1945 r. Patronem kościoła jest co najmniej od 1653 r. św. Mikołaj. W 1937 r. kościół na powrót stał się samodzielną parafią .

Księża posługujący w parafii

W parafii począwszy od roku 1821 duchową opiekę nad wiernymi w urzędzie proboszcza sprawowali kolejno: Jakub Seck (1821-1823), Ignacy Jarosławski (1824-1848), Jakub Niklewski (1848-1849), Konstanty Piechatzek (1849-1873), Tomasz Fryntkowski (1873-1887), Ignacy Nowak (1889-1901), Kazimierz Latos (1901-1902), Bernard Grüning (1902-1903), Bolesław Masłowski (1903-1907), Augustyn Hoppe (1907-1923), Walerian Drążkowski (1923-1931), Sługa Boży Józef Mańkowski (1965-1939; pochowany na cmentarzu w Nowej Cerkwi), Otton Konrad (1940-1945), Jan Minett (1945-1949), Wacław Maliński (1949-1957), Ignacy Stryszyk (1957-1963; pochowany na cmentarzu w Nowej Cerkwi), Wojciech Mudlaff (1963-1965), Józef Lemańczyk (1965-1984; pochowany na cmentarzu w Nowej Cerkwi), Stefan Mejer (1984-1994; pochowany na cmentarzu w Nowej Cerkwi) i Jarosław Kaźmierczak (od 1994 r.) .

Życie parafialne

W 1859 r. w parafii afiliowano Bractwo Trzeźwości. W 1918 r. w parafii założono Bractwo Serca Jezusowego, które w 1928 r. liczyło 754 członków. Parafia liczyła wówczas 2452 dusze, w tym 1660 comunnicantes. Byli to głównie Polacy (2004) oraz Niemcy (388). Prócz katolików tereny parafii zamieszkiwali ewangelicy (60). U początku XX w. głównymi uroczystościami były rocznica poświęcenia kościoła ochodzona w niedzielę po 22 października oraz związana z istnieniem Bractwa Serca Jezusowego uroczystość odpustowa obchodzona w niedzielę po Oktawie Bożego Ciała .

Szkoły na terenie parafii

W roku 1928 na terenie parafii znadowało się osiem szkół, w tym siedem powszechnych i jedna rolnicza: Nowa Cerkiew (89 uczniów), Brda (49), Kłodawa (107), Kruszka (41), Lotyń (82), Pawłowo (72), Pawłówko (55) i rolnicza w Pawłowie (50 uczniów).

Zabytki parafii

W wieży znajdują się trzy dzwnony. Dwa z nich z żelaza wykonano w 1958 r., zaś trzeci spiżowy został odlany z ofiar parafian kościoła w Czersku w 1952 r. i nosi imię św. Franciszka z Asyżu . Kościół posiada ponadto 19 innych zabytków ruchomych, których ewidencja była sporządzana w latach 1982-1983 oraz w 1994 r. Zabytki te pochodzą przede wszystkim z wcześniejscyh świątyń stojącyh na miejscu współczesnej. Zabytkami tymi są: barokowy ołtarz główny wraz z obrazem św. Marii Magdaleny oraz obrazem św. Antoniego Padewskiego, a także dwoma figurami – św. Andrzeja Apostoła i św. Jana Ewangelisty – wszystko z początku XVIII wieku; rokokowy ołtarz boczny z II połowy XVIII w. z obrazami Matki Bożej Częstochowskiej oraz Koronacji Najświętszej Maryi Panny; rokokowy ołtarz boczny z II połowy XVIII w. z obrazem św. Wawrzyńca (drugi obraz zaginął a jego miejsce zajęła XIX-wieczna figura Najświętszego Serca Pana Jezusa); rokokowy ołtarz św. Teresy z II połowy XVIII w. wraz z XIX-wiecznym obrazem przedstawiającym tąż Świętą . Ponadto parafia dysponuje srebrnym, pozłacanym barokowym kielichem z początków XVIII w., oraz srebrną, pozłacaną eklektyczną monstrancją z końca XIX w., dwoma neorokokowymi feretronami z II połowy XIX w., kryształowym i miedzianym świecznikiem z końca XIX w. oraz zabytkową amboną i chrzcielnicą . Parafii służą od 1915 r. neobarokowe organy zbudowane przez zakład organmistrzowski Pawła Voelknera z Bydgoszczy. W 1998 r. zostały one wciągnięte do rejestru zabytków. Posiadają one trakture pneumatyczną. Dysponują czternastoma głosami rozłożonymi na dwa manuały i klawiarurę nożną. Głosy oddają ducha romantyzmu . Najcenniejszymi zabytkami pochodzącymi z parafii a znajdującymi się w Muzeum Diecezjalnym w Pelpinie są XVI-wieczne figury przedstawiające Matkę Boską Bolesną oraz św. Marię Magdalenę .

Zakończenie

Długa, bo ponad 600-letnia historia parafii św. Marii Magdaleny jest trudna do odtworzenia. Tyczy się to szczególnie lat przed 1823 r., kiedy to spłonęło archiwum parafialne. Mimo tych trudności na podstawie nielicznych zachowanych dokumentów udało się, przynajmniej w pewnej mierze, odtworzyć tę historię. Ma ona jednak chrakter zarysu i wymaga wnikliwszego studium, co jawi się jako perspektywa badawcza.

Literatura

Biskup M, Tomczak A (1955) Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. Fankidejski J (1880) Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej: podług urzędowych akt kościelnych. Kazimierczak J (2011) Z dziejów parafii św. Marii Magdaleny w Nowej Cerkwi: Zeszyty Chojnickie: 69-73. Kujot S (1903) Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej? (1925) Spis miejscowości i rodów ziemiańskich województwa pomorskiego. (1928) Diecezja chełmińska: zarys historyczno-statystyczny.